عنوان پست میاد اینجا

گچبری و آینه‌کاری در معماری قاجار

گچبری و آینه‌کاری، دو هنر برجسته در تزئینات وابسته به معماری به شمار می‌روند. این نوع تزئینات در دوران حکومت ناصرالدین‌شاه قاجار به دلیل نفوذ هنر غربی و تلفیق معماری ایرانی و اروپایی رونق یافتند. معماری دوران قاجار از منظر تعهد به سنت ایرانی و تأثیر نفوذ معماری غرب قابل‌توجه است و سیر تاریخی این دو حوزه را می‌توان در تزئینات باغ و عمارت رحیم‌آباد مشاهده کرد.

باغ و عمارت رحیم‌آباد، بنایی که از شاخص‌ترین نمونه‌ها در حیطه تزئینات آینه‌کاری و گچبری محسوب می‌شود. در این مقاله سعی شده ضمن آشنایی با هنرهای تزئینی گچبری و آینه‌کاری در معماری قاجار، با بررسی باغ و عمارت رحیم‌آباد به‌عنوان نمونه‌ای از کاربرد این آثار، شناخت بهتری از این هنرهای چشم‌نواز ارائه شود.

گچبری

معماری در دوران قاجار

گسترش ارتباط ایران با غرب در زمان ناصرالدین‌شاه، سبب تغییرات و تحولات ویژه‌ای در مسیر معماری کشور شده است. این ارتباطات و تبادلات فرهنگی، معماران ایرانی را برانگیخت تا معماری ایرانی و اروپایی را باهم درآمیزند و آثاری دل‌چسب خلق کنند؛ بنابراین بناهای این دوره علاوه بر تأثیرپذیری از معماری مذهبی برگرفته از دوره صفوی، متأثر از این موضوع نیز بودند. گچ‌بری و آینه‌کاری به‌عنوان دو نمونه از صنایع ظریف وابسته به هنر معماری، از شاهکارهای دل‌نشین و ماهرانه در این دوره است.

شاهکاری که در قالب نقش‌های پیچیده حک‌شده بر روی سنگ‌ها، گچ‌بری‌های تزئینی گل‌وبوته در ستون‌های مجلل، آینه‌کاری‌ در کاخ‌ها و باغ‌ها و نقش حیوانات و گیاهان به چشم می‌خورد. استفاده از این تزئینات را می‌توان به‌وضوح در بناهایی همچون کاخ سلطنت آباد تهران، باغ و عمارت رحیم‌آباد، عمارت کلاه‌فرنگی، کاخ شمس‌العماره و کاخ گلستان مشاهده کرد.

گچبری قاجار

 

هنر گجبری در دوره قاجار

هنر گچ‌بری در میان هنرهای تزئینی از جایگاه خاصی برخوردار است. پرقیمت‌ترین بنایی که در آن از گچ استفاده‌شده، متعلق به تمدن عیلامی بوده که در تحقیقات علمی هفت‌تپه خوزستان کشف شد. همان‌گونه که قبلاً نیز ذکر شد، در دوران قاجار سبک جدیدی در گچ‌بری، با عنوان سبک قاجار پدید آید که تلفیقی از سبک ایران و اروپا بود. گچ‌بری‌های کاخ‌های گلستان و عشرت‌آباد در سرستون سازی، گلیوی‌ سازی و سقف سازی‌ برگرفته از گچ‌بری اروپایی در ایران است.

همچنین در این دوره نوآوری‌های بسیار خیره‌کننده‌ای در گچ‌بری بناهای مختلف، به‌خصوص منازل مسکونی ایران پدیدار شد. اشکال انتزاعی چون اسلیمی‌ها، ختایی‌ها، گل فرنگ و گلدان‌های گل و مرغ از نقوش تزئینی اصلی گچ‌بری‌های دوره قاجار هستند. از آثار فراوان گچ‌بری این دوره می‌توان به گچ‌بری‌های فوق‌العاده کاخ ارم و نارنجستان قوام در شیراز، گچ‌بری‌های خانه طباطبائی و خانه شهریاری اشاره کرد.

گچبری قاجار

 

هنر آینهکاری در دوران قاجار

آینه­کاری به‌عنوان یکی از هنرهای تزئینی در معماری، با تکه‌های برش خورده آینه ساده یا رنگی، تزئیناتی را به شکل هندسی در ساختمان ایجاد می‌کند. نخستین کاربرد این هنر به تزئین بنای دیوان‌خانه شاه‌طهماسب صفوی بازمی‌گردد. هنر آینه‌کاری در دوره قاجار به‌ویژه دوران ناصرالدین‌شاه به اوج زیبایی و رونق خود رسید. در این دوره استفاده از آینه‌کاری در تزئینات بناهای سلطنتی و زیارتگاه‌ها بسیار مرسوم شد و آثار شگرفی از متن بندی‌ها، رسمی بندی‌ها، آونگ‌های آویز (مقرنس‌ها)، انواع کارهای گره و اسلیمی سازی، همچنین نقاشی و خطاطی بر پشت آینه نقش بستند.

سه نوع از بناهای این دوره خانه‌های مسکونی، مکان‌های زیارتی و باغ‌ها هستند که نوع آینه­کاری در آن‌ها تفاوت دارد. در خانه‌های مسکونی هنر آینه‌کاری بر روی گچ و دیوار با طرح‌های گل و گلدان، در مکان‌های زیارتی به‌صورت پوشش کل سطوح روی آیینه، مقرنس و طرح‌های گره و اسلیمی و در باغ‌ها به همراه نقاشی، تزیینات چوبی در سقف، آینه­کاری روی گچ در قسمت دیوار و سقف و طرح‌های گره و اسلیمی و گل و گلدان بوده است. عمارت شمس‌العماره، کاخ گلستان، حرم حضرت عبدالعظیم و آستان قدس رضوی از نمونه‌های شاخص این هنر به شمار می­روند.

 

باغ و عمارت رحیمآباد

مجموعه باغ و عمارت رحیم‌آباد در شهرستان بیرجند و در روستایی به همین نام واقع‌شده است. این باغ نمونه‌ای از آثار شاخص تزئینی گچ‌بری و آینه‌کاری در دوران قاجار به شمار می‌رود. مجموعه باغ و عمارت رحیم‌آباد دارای بخش‌های مختلفی بوده که مواد سازنده آن را خشت خام با روکش آجر، سقف‌های چوبی، گچ و آهک تشکیل می‌دهد. عناصر اصلی تزئینی در گچ‌بری‌های بنای رحیم‌آباد، قاب آینه‌ها، قاب عکس‌ها، سردیس، تزئینات پایه ستون‌ها، پیشانی سردر و طاق نمای اتاق‌ها است. بنای اصلی عمارت رحیم‌آباد دارای دوطبقه بوده که طبقه همکف در آن بدون تزئین است.

طبقه اول آن شامل راهروها و اتاق‌‌های متعدد و سه تالار می‌شود که این تالارها به‌عنوان پذیرایی از میهمانان و تشریفات مورداستفاده قرار می­گرفتند و دارای تزئینات چشمگیر مقرنس، آینه­کاری و گچ‌بری هستند. در و پنجره‌های تالار دارای کتیبه‌های هلالی شکل و تزئینات مشبک با طرح اسلیمی بوده و وجود شیشه‌های رنگی، زیبایی آن را دوچندان کرده است. تالار اصلی در طبقه اول واقع بوده و تزئینات گچ‌بری‌ بسیاری دارد و دومین تالار دارای تزئینات گچ‌بری با نقوشی چون سردیس حیوانات، گل و گیاه و اسلیمی‌های مختلف است. راهروی اصلی بنا به مقرنس‌کاری و رسمی بندی آراسته‌شده و ایوان‌های جلوی ساختمان نیز با طاق‌های قوسی و نیم ستون تزئین شده‌اند.

 

 

گچبری قاجار

گچبری و آینه‌کاری از هنرهای گران‌بهای تزئین در معماری محسوب می­‌شوند که در دوران قاجار به اوج شکوفایی رسیدند. هنرهای ظریف وابسته به معماری در این دوره با الهام گیری از غرب شکل یافتند. آثار برجای‌مانده از این دوران با تلفیق معماری ایران و اروپا، به‌خوبی توانسته شکوه و عظمت به‌کارگیری این تزئینات نوآورانه را به تصویر بکشد. باغ و عمارت رحیم‌آباد از جمله بناهایی است که به‌وضوح نمایانگر این هنرهای زیبا و دل‌نشین است.

 


*برای ارائه خدمات گچ‌بری و یا درخواست خدمات گچ‌بری به سایت زیر مراجعه کنید.*

* گچ‌بری – دان‌شو*


 

منابع

 

 

negareh.shahed.ac.ir

tripyar.com

sid.ir

noormags.ir

islamicartz.com

iic.icas.ir

ostadmotifi.ir

شما چه فکر میکنید؟

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *